Ko e lisi sivi ‘a e tokotaha nofo totongī - New tenant checklist

Ko e me’a ‘oku pau ke ke ‘ilo kimu’a pea ke toki fakamo’oni he lisiˊ (lease)

‘I he kamata’anga ‘o e nofo totongi kotoa pe, ‘oku totonu ke hanga ‘e he tokotaha ‘oku ‘o’ona ‘a e ‘api pe ko hono fakafofonga ‘o ‘oatu kiate koe:

  • ‘a e tatau ‘o e fakamatala ni (Ko e lisi sivi ‘a e tokotaha nofo totongi)
  • ha tatau ho’o lisi (aleapau ‘o e nofo totongi)
  • tatau ‘e 2 ‘o e lipooti ‘o e tu’unga ki he ‘api
  • ‘a e fakaafe ke fakahū ‘a e pa’anga malu’I (bond) ‘o ngāue’aki ‘a e Rental Bonds Online(Pa’anga Malu’i Nofo Totongi he Laine (RBO). Pe, kapau ‘oku ‘ikai lava ‘o ngāue’aki ‘a e RBO, ‘e lava ke hanga ‘e ho fakafofonga pe ko e tokotaha ‘oku ‘o’ona ‘a e ‘apī ‘o ‘oatu ‘a e Rental Bond lodgement form (foomu fakahū ‘o e pa’anga malu’i Nofo Totongi) ke fakahū ki he NSW Fair Trading.
  • ngaahi kī ki ho ‘api fo’ou.

Kapau ‘oku kau ai, ‘oku totonu foki ke ke toe ma’u mo e :

  • tohi fakaongoongo lelei ‘oku tauhi ki he tu’utu’uni ki he vai kakau’anga
  • ha tatau ‘o e ngaahi lao, kapau ko e ‘api ‘oku ‘i ha ngaahi fale ‘oku faka-fungavaka
  • fakatokanga kapau ko e ‘apī na’e ‘osi ‘i he lisi he Loose-Fill Asbestos Insulation Register (Lesisita’anga ‘o e Fakafonu’aki ‘a e Ngaahi Kongokonga Kofu ‘Asipesitosi)
  • fakatokanga ‘o ha ‘me’a mo’oni’ kehe (fakamatala faka-histolia ‘oku mahu’inga te ne ala uesia ho’o fai tu’utu’uni ke nofo totongi) kau ki he ‘api

Kimu’a pea ke fakamo’oni he lisi, fakapapau’i na’a ke lau fakalelei kotoa. Kapau ‘oku ‘i ai ha me’a ‘i he lisi ‘oku ‘ikai te ke mahino’i, ‘eke ha fehu’i, pe kole ha taha ‘oku ke falala ki ai ke fakamatala’i atu ‘a e lisī kiate koe.

Manatu’i, ‘oku ke tauhi ‘a e aleapau fakalao pea ‘oku ‘ikai ke ‘i ai ha taimi ke ke toe fakakaukau’i ai. ‘Oku fiema’u ke fakapapau’i ‘oku ke mahino’i pea ke loto ki ai ki he me’a ‘oku ke fakamo’oni ki ai.

‘Oku totonu ke ke toki fakamo’oni pe he lisi he taimi ‘oku ke tali ‘Io ai ki he ngaahi falamatala ko ‘eni.

Ko e lisi

Vakai’i ke:

  • Na’aku ‘osi lau ‘a e lisi pea ‘eke mo e ngaahi fehu’i ki he tokotaha ‘oku ‘o’ona ‘a e ‘api/fakafofonga pe ‘osi fai mo e kumi fale’i kapau na’e ‘i ai ha ngaahi me’a na’e ‘ikai te u mahino’i.
  • ‘Oku ou ‘ilo’i ‘a e loloa ‘o e lisi na’e alea’i kimu’a pea u toki fakamo’oni, ‘oku ‘uhinga ia ‘e lava ke mahina ‘e 6, mahinga ‘e 12, pe ha taimi kehe.
  • ‘Oku ou ‘ilo’i kuopau ke ‘omai ‘a e founga ‘e taha ke totongi ai ‘a e totongi nofo ta’e kau ai ‘a e totongi ‘o ha fa’ahi fika tolu.
  • ‘Oku ou ‘ilo’i ka ‘i ai ha toe konga ‘e tanaki mai  ki he lisi kuopau ke alea’i kimu’a pea u fakamo’oni.
  • Kuo u ‘osi vakai’i pe ‘osi kumi ha fale’i pea ko e ngaahi konga kotoa ‘oku tanaki atu ki he lisi ‘oku fakalao. Fakatātā’aki ‘eni, ‘oku ‘ikai kau ‘i he lisi ha pehē kiate au te u hanga ‘o fakama’a ‘a e kapetī fakapalofesinolo ‘i he taimi te u hiki ai (tukukehe ka kuo u ‘osi loto ki ai kae lava ke u tauhi ha manu pusiaki’i ’i he ‘api).

Palomesi ke monomono

Ki ha palomesi ke monomono na’e fai ‘e he toko taha ‘oku ‘o’ona ‘a e ‘api pe ko  e fakafofonga ki he faleˊ( fakatātā’aki ‘eni, fetongi ‘a e ‘ovani, vali ‘a e loki, fakama’a ‘a e toumui, mo e hā fua):

  • Na’a ku ‘osi vakai’i ‘eni  kuo ‘osi faipe
  • ‘Oku ‘i ai ‘eku me’a ke fai pe felotoi ‘i he tohi (kimu’a pea fakamo’oni he lisi) kuopau ke fai ia.

Ngaahi totongi kimu’a

‘Oku ‘ikai ke fiema’u ke u totongi:

  • ‘o laka hake he uike ‘e 2 kimu’a, ngata pe ka ‘oku ou fiefai loto tau’ataina ke totongi ‘o lahi ange
  • lahi hake he uike ‘e 4 ‘o e totongi nofo ko e pa’anga malu’i e nofo.

‘Oku ‘ikai te u totongi ki he:

  • totongi hono teuteu’i ‘eku lisi
  • ki hono fuofua ‘omai ‘o e ngaahi kī mo e ngaahi me’a ki he malu ki he tokotaha kotoa pe ‘oku ‘asi hono hingoá ‘i he lisī.

Pule’i ho’o pa’anga malu’i ‘i he laine

Ko e tokotaha ‘oku ‘o’ona ‘a e ‘api pe fakafofonga kuopau ke ne ‘oatu kiate koe ke ke fa’iteliha ke ngāue’aki ‘a e Rental Bonds Online(RBO) ke totongi ho’o pa’anga malu’i. Te ke ala ngāue’aki ‘a e RBO ke malu ai hono totongi ho’o pa’anga malu’i hangatonu ki he NSW Fair Trading ‘o ngāue’aki ‘a e kaati kuletiti pe BPAY, ‘o ‘ikai fiema’u ke fakafonu pea fakamo’oni ha foomu fakahū Pa’anga Malu’i Nofo  Totongi. ‘I he taimi ‘oku ‘osi lesisita ai, ‘e lava ke ke kei hoko atu hono ngāue’aki ‘a e ‘akauni RBO ki ha’o ngaahi nofo totongi he kaha’u.

Kapau ‘oku ke pehe´ he’ikai te ke ngāue’aki ‘a e RBO, ‘e lava ke ke kole ki he fakafofonga pe ko e tokotaha ‘oku ‘o’ona ‘a e ‘api ki ha pepa Rental Bond lodgement form ke fakahū ki he NSW Fair Trading.

Vai kakau’anga mo e sipā

Kapau ko e ‘api´ ‘oku ‘i ai ha vai kakau pe sipā kuopau ke hanga ‘e he tokotaha ‘oku ‘o’ona ‘a e ‘api pe ko e fakafofonga´ ‘o ‘oatu ‘a e tatau ‘o e tohi fakaongoongolelei ‘oku kei ‘aonga ‘o e tauhi ki he tu’utu’uni´ pe fakaongoongolelei’i ke nofo ai, na’e fai ‘i he ta’u ‘e 3 kuo ‘osi. ‘Oku ‘ikai kau ‘eni kapau ‘oku ke nofo totongi ‘i ha nofo’anga fakafungavaka pe fokotu’utu’u fakakomiuniti ‘oku lahi hake he konga ‘e 2.

Ko e ‘api ‘oku fakafonu’aki ‘a e ngaahi kongokonga kofu ‘asipesitosi

Ko e ngaahi ‘api ‘i NSW kuo ‘osi sivi ‘oku ‘i ai ‘a e kongokonga kofu ‘asipesitosi kuopau ke nau fakakau ‘a e tu’asila ‘o e ‘api ko ia ‘i he lesisita ‘a e pule’anga(vakai ki he tu’asila uepisaiti ‘a e NSW Fair Trading). Kapau ‘oku ‘i ai ha ‘api ne ‘osi hiki ‘i he lesisita ‘a e pule’anga, kuopau ke hanga ‘ehe fakafofonga pe tokotaha ‘oku ‘o’ona ‘a e ‘api fakataautaha ‘o ‘ai atu ‘a e fakamatala ni ki he tokotaha nofo totongi fo’ou.

Ko e hākuopau ke tala ki he tokotaha nofo totongi

Ko e taimi ‘e ni’ihi ko e ‘api nofo’anga ‘oku ‘i ai ‘a e me’a ‘i hono hisitolia ‘oku totonu ke ke ‘ilo ki ai. Kapau ‘oku ‘ilo ki ai ‘a e tokotaha ‘oku ‘o’ona ‘a e ‘api pe ko e fakafofonga ki ha taha ‘o e ngaahi mo’oni’i me’a ni kuopau ke nau tala atu kiate koe kimu’a pea ke toki fakamo’oni he lisi.

Kapau ko e ‘api:

  • na’e uesia ‘e he tafea pe vela ‘a e vao ‘i he ta’u ‘e 5 ki mu’a
  • fu’u lahi ‘ene fakatu’utamaki ki he mo’ui pe ko e malu(ngata pe kapau ‘oku ‘ilonga lelei pe he taimi na’a ke vakai’i ai ‘a e ‘api)
  • ko e me’a ‘eni na’e fai ai ‘a e fai hia fakamamahi he ta’u ‘e 5 kuo hili
  • ‘oku ‘oatu ‘a e ngāue hiko veve ‘a e kosilio ‘i he makatu’unga kehe mei he ngaahi ‘api he ‘elia
  • ‘oku hiki he lesisita fakafonu’aki ‘a e ngaahi kongokonga kofu ‘asipesitosi
  • fakangofua ‘a e kakai kehe´ ke nau vahevahe ‘a e hū’angame’alele pe ‘alu’anga.

‘Osi ho’o hiki ki ai

‘Oku totonu ke:

  • fakafonu ho’o konga he lipooti hono tu’unga(condition report) pea ke fakapapau’i ‘oku ke fakafoki ha tatau ‘a e tokotaha ‘oku ‘o’ona ‘a e ‘api pe fakafofonga ‘i loto he ‘aho ‘e 7. Ko e konga fakamo’oni mahu’inga ‘eni. Kapau he’ikai te ke fakafonu totonu, ‘e lava ke to’o ha pa’anga mei ho’o silini malu’i ke totongi’aki ‘a e maumau na’e ‘uluaki ‘i ai pe ia pea ke toki hiki atu.
  • fakahū ‘a e pa’anga malu’i´ ngāue’aki ‘a e RBO pea ke vakai’i ho’o ‘imeili pe telefoni ki ha fakatokanga mai mei he Fefakatau’aki Lelei(Fair Trading) ko hono fakapapau’i mai kuo nau ‘osi ma’u ho’o pa’anga malu’i. Kapau na’e fakahū ho’o pa’anga malu’i ngāue’aki ‘a e foomu fakahū Pa’anga Malu’i Nofo Totongi, ‘oku totonu ke ke ma’u ‘a e tohi mei he Fefakatau’aki Lelei he mahina ‘e 2 ka hoko ‘o fakapapau’i mai ai kuo nau ‘osi ma’u ho’o pa’anga malu’i mo ho’o Fika Pa’anga Malu’i Nofototongi(Rental Bond Number)

Kapau na’e ‘ikai te ke ma’u ha fakatokanga he ‘imeili, SMS pe ha tohi, tā ki he NSW Fair Trading he 13 32 20 ke vakai’i pe na’e ‘osi fakahū ho’o pa’anga malu’i.

Ko e tipi lelei taha ki he nofo totongi ke ‘atā mei he palopalema

Muimui ki he ngaahi tipi ‘aonga ni ke tokoni ke faka’ehi’ehi mei he ngaahi palopalemā lolotonga ho’o nofo totongi:

  • Ko e ngaahi la’i tā ‘a e founga lelei ke lekooti ‘a e tu’unga ‘o e ‘api´ ‘i ho’o fuofua hiki atu. ‘Ai ha ngaahi la’i tā ‘o e ‘api, tautautefito ki he ‘elia ‘oku maumau pe ‘ikai ke ma’a pea ke fakahingoa ‘a e ngaahi la’i tā mo e ‘aho na’e ‘ai ai. Tauhi ‘a e ngaahi tā na’a faifai pea ta’e loto ‘a e tokotaha ‘oku ‘o’ona ‘a e ‘api ke fakafoki atu ho’o pa’anga malu’i he ‘osi ho’o nofo totongi.
  • Tauhi ha tatau ho’o lisi, lipooti hono tu’unga, talitotongi ho’o totongi ‘api, fika e Rental Bond mo e tatau ‘o e ngaahi tohi/’imeili na’a ke ‘ave pe ma’u mai ‘i ha feitu’u ‘oku malu ‘e lava ke ke ‘ilo’i ngofua ha taimi ‘amui.
  • ‘Oua na’a teitei tuku ho’o totongi ho nofo’anga, tatau ai pe kapau ‘oku ‘ikai tauhi ‘a e tokotaha ‘oku ‘o’ona ‘a e ‘api ki he ‘enau tafa’aki ‘o e aleapau (e.g ‘ikai ke nau fai ‘a e monomono). ‘E lava ke iku ‘o kapusi fakapule’anga ai koe kapau te ke fai pehē.
  • Tauhi ki he ngaahi lea mo e tu’unga ‘o e lisi. Tautau tefito, ‘oua na’a teitei fai ha liliu, tauhi ha manu pusiaki pe ‘ai ha ni’ihi kehe ke nau ha’u ‘o nofo ai kae ‘ikai ‘uluaki kole ha ngofua ki he tokotaha ‘oku ‘o’ona ‘a e ‘api pe ko e fakafofonga.
  • Tauhi ha tohinoa ho’o alea mo e tokotaha ‘oku ‘o’ona ‘a e ‘api´ pe fakafofonga. Hiki ‘a e taimi kotoa pe mo e ‘aho ‘o ha fealea’aki na’e fai, ko hai na’a ke lea ki ai pea ko e hā na’a nau loto ke fai´. Kapau ‘oku fiema’u ha monomono, ‘ai ho’o kole ‘aki ha’o tohi ki he tokotaha ‘oku ‘o’ona ‘a e ‘api pe fakafofonga pea ke tauhi ha tatau. Ko e fa’ahinga fakamo’oni ko ‘eni ‘e matu’aki tokoni lahi kapau ‘e ‘i ai ha fakakikihi ‘e iku ki he NSW Civil and Administrative Tribunal (Fakamaau’anga Sivile mo Fakapule’anga ‘a NSW (NCAT))
  • Fakakaukau’i ke ‘ai hano malu’i ‘a e ngaahi me’a ‘i ho ‘api. ‘E lava ke ne malu’i ho’o ‘u me’a´ telia na’a kaiha’asia, vela pe ha fakatu’utamaki fakaenatula. Ko e malu’i ko ia ‘a e tokotaha ‘oku ‘o’ona ‘a e ‘api ki he fale, kapau ‘oku ‘i ai, he’ikai kau ai ho’o ‘u me’a.
  • Kapau ko e ‘api ‘oku ‘i ai ha vai kaukau pe ngoue, ‘ai ke mahino pe ko e hā ‘oku fiema’u ‘e he tokotaha ‘oku ‘o’ona ‘a e ‘api pe ko e fakafofonga ke ke fai ke tauhi kinautolu.
  • Fakapapau’i ke kumi ha fale’i kapau ‘oku ‘i ai ha ngaahi me’a ‘oku ‘ikai te ke mahino’i kau ki ho’o lisi kimu’a pea ke toki fakamo’oni ai. ‘Oua ‘e ‘ai ke nau fakatovave’i koe. ‘Oua na’a teitei fakamo’oni ha foomu ‘oku te’eki fakafonu, hange ko e Claim for refund of bond form (Foomu ‘eke fakafoki ho’o pa’anga malu’i)
  • Kapau ‘oku ke fiefia pe he nofo he ‘api´ pea ‘oku mei ‘osi ho’o lisi, fakakaukau’i ke kole ke fakafo’ou ho’o lisi ki ha toe taimi pau. ‘E lava ‘eni ‘o to’o ho’o hoha’a ki hano tala atu ke ke mavahe ta’e’amanekina, pea ‘e tokoni atu ke loka’i ma’u ‘a e totongi ‘api ki he vaha’a taimi hoko mai.

Fakamatala lahi ange

‘Alu ki he tu’asila uepisaiti ‘a e Fair Trading pe tā ki he 13 32 20 ki ha toe fakamatala lahi ange kau ki ho’o totonu he nofo totongi mo ho ngaahi fatongiá.

‘Oku fakapa’anga ‘e he Pule’anga NSW ‘a e ngaahi ngāue ‘i he komiuniti ko e Tenants Advice and Advocacy Services (Ngāue Fale’i mo Taukapo ki he kau Nofo Totongi (TAAS)) ‘i NSW ke ‘oatu ‘a e fale’i, fakamatala mo taukapo’i ‘a e kau nofo totongi ha ‘api. ‘Alu ki he uepisaiti ‘a e Tenants Union he www.tenants.org.au ki he fakaikiiki ‘o e ngāue ofi taha pe vakai ki he tohi telefoni ho feitu’u.

Ko e tokotaha ‘oku ‘o’ona ‘a e ‘apī mo e fakafofongā kuopau ke nau ‘ave ‘a e tatau ‘o e fakamatala ni ki he kau nofo totongi fo’ou kotoa kimu’a pea nau toki fakamo’oni ki he lisi ‘o ha nofo’anga. ‘E lava ke hilifaki ha mo’ua totongi pa’anga kapau he’ikai fai ‘eni.

Prev Información en español - Spanish
Next Yeni kiracı kontrol listesi -New tenant checklist